وقتی اولین دندان شیری فرزندتان لق می شود، حس عجیبی سراغتان می آید؛ هم خوشحالید که او بزرگ شده و هم نگرانید که دندان های جدیدش کج درنیاید یا دیر نشود. در واقع حق هم دارید چراکه جایگزینی دندان های شیری با دائمی، یکی از حساس ترین دوره های رشد است که اگر از آن سر در نیاورید، ممکن است فرصت های طلایی برای سلامت لبخند فرزندتان را از دست بدهید. در این مقاله می خواهیم خیلی ساده، تمام چم وخم فرآیند رویش دندان دائمی را بررسی کنیم تا خیالتان از بابت مرواریدهای جدید فرزندتان راحت شود.
جدول رویش دندان دائمی به ترتیب و اولویت رشد دندان ها
قبل از اینکه به عمق ماجرا برویم، در این جدول خلاصه کردیم که دندان های جدید معمولاً چه زمانی و با چه شرایطی خودشان را نشان می دهند تا یک دید کلی داشته باشید.
| نام دندان دائمی | زمان رویش در فک پایین (سن) | زمان رویش در فک بالا (سن) | وضعیت جایگزینی |
|---|---|---|---|
| دندان پیشین مرکزی (سانترال) | ۶ تا ۷ سالگی | ۷ تا ۸ سالگی | جایگزین دندانهای جلویی شیری |
| دندان پیشین کناری (لترال) | ۷ تا ۸ سالگی | ۸ تا ۹ سالگی | جایگزین دندانهای کناری شیری |
| دندان نیش (کانین) | ۹ تا ۱۰ سالگی | ۱۱ تا ۱۲ سالگی | جایگزین دندان نیش شیری |
| دندان آسیاب کوچک اول (پرمولر ۱) | ۱۰ تا ۱۲ سالگی | ۱۰ تا ۱۱ سالگی | جایگزین اولین دندان کرسی شیری |
| دندان آسیاب کوچک دوم (پرمولر ۲) | ۱۱ تا ۱۲ سالگی | ۱۰ تا ۱۲ سالگی | جایگزین دومین دندان کرسی شیری |
| دندان آسیاب بزرگ اول (دندان ۶) | ۶ تا ۷ سالگی | ۶ تا ۷ سالگی | بدون افتادن دندان شیری در میآید |
| دندان آسیاب بزرگ دوم (دندان ۷) | ۱۱ تا ۱۳ سالگی | ۱۲ تا ۱۳ سالگی | پشت دندانهای ۶ در میآید |
| دندان عقل (آسیاب بزرگ سوم) | ۱۷ تا ۲۱ سالگی | ۱۷ تا ۲۱ سالگی | آخرین دندان در انتهای فک |
داستان رویش دندان دائمی از کجا و چطور شروع می شود؟
خیلی ها فکر می کنند اولین اتفاق، افتادن یکی از دندان های جلو است. اما واقعیت این است که رویش دندان دائمی با یک حرکت پنهانی شروع می شود:
دندان آسیاب بزرگ اول که ما به آن “دندان ۶” می گوییم، پشت تمام دندان های شیری و بدون اینکه هیچ دندانی بیفتد، در می آید. این دندان چون جایگزین دندانی نشده، اکثر پدر و مادرها فکر می کنند شیری است و به آن رسیدگی نمی کنند، در حالی که این دندان فونداسیون کل دهان فرزند شماست. اگر این دندان به خاطر بی توجهی خراب شود، کل نظم دندان های آینده به هم می ریزد.
فرآیند جایگزینی هم به این صورت است که ….
جوانه دندان دائمی زیر ریشه دندان شیری شروع به حرکت می کند. این جوانه مثل یک پاک کن، ریشه دندان شیری را ذره ذره تحلیل می برد تا جایی که دندان شیری دیگر هیچ تکیه گاهی ندارد و لق می شود. وقتی دندان شیری می افتد، در واقع ریشه اش توسط دندان زیرین خوردهشدهاست. این یک مهندسی بی نظیر در بدن انسان است که فضای لازم برای رویش دندان دائمی را فراهم می کند.
چرا ترتیب رویش دندان دائمی برای ما مهم است؟
ببینید، دندان ها مثل صندلی های یک اتوبوس هستند که باید با نظم خاصی پر شوند. اگر دندان های عقبی زودتر از دندان های جلویی در بیایند، ممکن است تمام فضا را اشغال کنند و دندان های جلو کج و کوله شوند.
معمولاً رویش دندان دائمی از فک پایین شروع می شود و دندان های هم نام در فک پایین چند ماه زودتر از فک بالا جوانه می زنند. این هماهنگی باعث می شود که وقتی فک ها روی هم قرار می گیرند، دندان ها مثل چرخ دنده در هم قفل شوند.
- اولین سری معمولاً دندان های ۶ سالگی و دندان های جلویی پایین هستند.
- سری دوم دندان های جلویی بالا و لترال ها (دندان های کنار دندان جلو) هستند که حدود ۷ تا ۹ سالگی در می آیند.
- در نهایت نوبت به دندان های نیش و آسیاب های کوچک می رسد که تا ۱۲ سالگی جابجا می شوند.
اگر این ترتیب به هر دلیلی به هم بخورد (مثلاً یک دندان شیری به خاطر پوسیدگی زود کشیدهشود)، دندان های کناری به سمت آن فضای خالی حرکت می کنند و راه را برای رویش دندان دائمی زیرین می بندند. اینجاست که دندان جدید یا کج در می آید یا به صورت نهفته؛ داخل فک می ماند.
لطفا از بابت این دوره خاص که بین دندان ها فاصله هست نترسید!
در حدود سن ۸ تا ۹ سالگی، وقتی دندان های جلویی بالا در می آیند، معمولاً بین شان فاصله وجود دارد و کمی به سمت بیرون متمایل هستند. در این دوره لبخند بچه ممکن است اصلاً قشنگ به نظر نرسد و دندان هایش نسبت به صورتش خیلی بزرگ باشند. دندانپزشکان خارجی به این دوره می گویند “مرحله جوجه اردک زشت”.
چرا یک چنین فاصله هایی داریم؟
خب راستش را بخواهید، این فواصل برای رویش دندان دائمی بعدی یعنی دندان نیش ضروری هستند. وقتی دندان های نیش که بزرگ و قدرتمند هستند در می آیند، به دندان های کناری فشار می آورند و آن ها را به سمت وسط هل می دهند. با این حرکت، آن فواصل زشت به طور طبیعی رفع می شوند.
پس اگر در این سن دیدید دندان های فرزندتان با فاصله درآمده، زود برای ارتودنسی عجله نکنید، چون بدن خودش در حال مدیریت فضا است.
گاهی هم دندان های دائمی به شکل عجیب در می آیند ….
یکی از چیزهایی که لرزه به تن والدین می اندازد، دیدن یک ردیف دندان جدید پشت دندان های شیری است، طوری که بچه دو ردیف دندان دارد. ما به این حالت دندان های کوسه ای می گوییم.
این اتفاق وقتی می افتد که جوانه دندان دائمی مسیرش را گم کرده و به جای اینکه زیر ریشه دندان شیری باشد، کمی عقب تر حرکت می کند. در این حالت ریشه دندان شیری تحلیل نمی رود و دندان سر جایش محکم می ماند.
حالا نگران این وضعیت باشیم یا نه؟
در اکثر موارد، اگر دندان شیری کمی لق باشد، جای نگرانی نیست و با گذشت زمان و فشار زبان، دندان دائمی به جای اصلی اش برمی گردد. اما اگر دندان شیری اصلاً تکان نمی خورد، باید به فکر مداخله بود تا مسیر رویش دندان دائمی اصلاح شود. اگر این وضعیت طولانی شود، ممکن است دندان جدید در همان جای غلط تثبیت شود و بعدها نیاز به ارتودنسی های طولانی مدت باشد.
اگر دندان های دائمی خیلی دیر در بیایند باید چه کار کرد؟
خب ببینید تاخیر در رویش دندان دائمی تا حدود ۶ ماه کاملاً طبیعی است. ژنتیک نقش اول را در این ماجرا بازی می کند. یعنی اگر خودتان یا همسرتان دیر دندان درآورده اید، احتمالاً فرزندتان هم به شما رفته است. اما اگر این تاخیر از یک سال گذشت، باید موضوع را جدی تر گرفت. گاهی اوقات یک مانع فیزیکی جلوی در آمدن دندان را گرفته است.
دلایلی که ممکن است باعث تاخیر شوند شامل این موارد است:
- کمبود شدید فضای فک که اجازه حرکت به دندان را نمی دهد.
- وجود دندان اضافی یا کیست های کوچک که مسیر را مسدود کرده اند.
- ضخیم بودن بیش از حد بافت لثه که دندان نمی تواند آن را بشکافد.
- مشکلات تغذیه ای یا اختلالات هورمونی که سرعت رشد استخوان را کم کرده اند.
در این شرایط، یک عکس رادیوگرافی ساده می تواند تمام ابهامات را برطرف کند. عکس به ما نشان می دهد که آیا جوانه دندان اصلاً وجود دارد یا در چه وضعیتی قرار گرفته است.
چرا دندان های دائمی نسبت به دندان های شیری زردتر هستند؟
والدین می گویند دندان جدید فرزندشان کنار دندان های شیری، خیلی زرد و بدرنگ به نظر می رسد. باید بگویم این کاملاً طبیعی است! دندان های شیری مینای نازک تری دارند و به همین خاطر سفیدتر و متمایل به آبی به نظر می رسند. اما در رویش دندان دائمی، بافت زیر مینا که همان عاج است، ضخامت بیشتری دارد و رنگ عاج هم ذاتاً متمایل به زرد است.
علاوه بر این، مینای دندان دائمی شفاف تر است و رنگ لایه های زیرین را بیشتر نشان می دهد. وقتی تمام دندان های شیری افتادند و دهان یکدست شد، دیگر این تضاد رنگی به چشم نمی آید و دندان ها کاملاً نرمال به نظر می رسند. پس به جای حساسیت روی رنگ، روی تمیزی آن ها تمرکز کنید، چون مینای دندان های جدید در ابتدای رویش، بسیار متخلخل و مستعد پوسیدگی هستند.
چطور از دندان های در حال رویش مراقبت کنیم؟
وقتی دندان های جدید در می آیند، هنوز به بلوغ نهایی نرسیدهاند. یعنی مینای آن ها هنوز به اندازه کافی سخت نیست و تا حدود دو سال بعد از رویش، در برابر اسید باکتری ها بسیار ضعیف هستند. یعنی مراقبت های شما در این دوره تعیین می کند که آیا این دندان ها قرار است یک عمر دوام بیاورند یا نه.
منظورمان از مراقبت چیست؟
فقط حواستان به این چند نکته ساده باشد:
- فیشور سیلانت را جدی بگیرید: دندان های آسیاب جدید شیارهای عمیقی دارند که مسواک به ته آن ها نمی رسد. پر کردن این شیارها با مواد مخصوص، بهترین راه برای پیشگیری از پوسیدگی در زمان رویش دندان دائمی است.
- مسواک زدن را نظارت کنید: بچه ها تا سن ۱۰ سالگی مهارت کافی برای تمیز کردن دندان های عقبی را ندارند. فکر نکنید چون بزرگ شده اند دیگر نیاز به کمک ندارند؛ حتماً یک بار در روز خودتان دندان هایشان را چک کنید.
- از فلوراید غافل نشوید: استفاده از خمیردندان های حاوی فلوراید و دهان شویه های مناسب، مینای دندان جدید را مثل یک زره محکم می کند.
چرا سن ۷ سالگی بهترین زمان برای اولین معاینه ارتودنسی است؟
شاید بپرسید وقتی هنوز کلی دندان شیری در دهان است، چرا باید پیش متخصص ارتودنسی برویم؟ جواب این است که متخصص در ۷ سالگی می تواند الگوی رویش دندان دائمی را پیش بینی کند. در این سن، اولین دندان های آسیاب بزرگ درآمده اند و رابطه فک ها مشخص شده است.
اگر فک فرزند شما تنگ باشد یا ناهماهنگی اسکلتی داشتهباشد، در این سن با دستگاه های خیلی ساده (ارتودنسی فانکشنال) می توان فضا را باز کرد. اگر صبر کنید تا تمام دندان ها در بیایند (مثلاً ۱۳ سالگی)، ممکن است استخوان فک سفت شدهباشد و دیگر نشود بدون جراحی یا کشیدن دندان، مشکل را حل کرد.
به عبارتی تشخیص زودهنگام در زمان رویش دندان دائمی، یعنی درمان کوتاه تر، ارزان تر و بسیار راحت تر در آینده.
مقایسه نکنید و حتما چکاپ های منظم را هم فراموش نکنید
در نهایت، به یاد داشته باشید که هر لبخندی زمان بندی خاص خودش را دارد. فرزندتان را با بچه های دیگر مقایسه نکنید. مهم این است که مسیر رویش دندان ها توسط یک متخصص تحت نظر باشد تا اگر مانعی وجود داشت، در نطفه خفه شود. اگر از همین حالا بهداشت را جدی بگیرید و چکاپ های ۶ ماهه را فراموش نکنید، فرزندتان در آینده بابت داشتن یک لبخند سالم و ردیف، همیشه از شما ممنون خواهد بود.
پاسخ به سوالات رایج در خصوص رویش دندان دائمی
در بسیاری از موارد بله. فشار زبان از پشت و رشد عرضی فک باعث می شود دندان ها به مرور جای خودشان را پیدا کنند، اما حتماً باید توسط متخصص بررسی شود.
تا ۶ ماه انتظار طبیعی است. اگر بیشتر شد، شاید دندان نهفته باشد یا جوانه دندان به صورت مادرزادی وجود نداشته باشد که با عکس رادیوگرافی مشخص می شود.
اگر دندان شیری خیلی لق است و مانع غذا خوردن بچه می شود، کشیدنش خوب است؛ اما زورکی کشیدن دندانی که هنوز ریشه اش تحلیل نرفته، هیچ فایده ای برای رویش دندان دائمی ندارد.
این ها ماملون هستند و کاملاً نرمال اند. این لبه های کنگره دار به مرور زمان با سایش ناشی از جویدن غذا، صاف و یکدست می شوند.
